Akalan Kalesi, tarihi boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış ve stratejik bir konumda bulunmuştur. Samsun'un Atakum ilçesinde yer alan bu kale, arkeolojik açıdan zengin buluntularıyla dikkat çekmektedir. İlk kazıların 1906 yılında yapıldığı bu alan, tarih öncesi dönemlerden günümüze uzanan izleriyle keşif tutkunlarını kendine çekmektedir. Farklı dönemlere ait kalıntılar, Akalan Kalesi'nin tarihsel önemini bir kez daha gözler önüne sermektedir.

Akalan Kalesi'nin tarihi hakkında şu bilgiler mevcuttur:

• Konumu: Samsun'un Atakum ilçesi, Çatmaoluk ve Kulacadağ köyleri arasında, yüksek bir platonun ilk yamacında yer alır.
• İlk Kazı: 1906 yılında Müze-i Hümayun (İstanbul Arkeoloji Müzesi) adına Toduraki Makridi Bey tarafından gerçekleştirilmiş ve Karadeniz Bölgesi'nde resmi izinle yapılan ilk arkeolojik kazı olmuştur.
• Buluntular: Kazıda çok sayıda çanak çömlek ve pişmiş toprak mimari kaplama levhası bulunmuştur. Bu buluntular, İstanbul Arkeoloji Müzesi'nde korunmaktadır.
• Tarihsel Dönemler: Akalan Kalesi'nde Erken Tunç Çağı, Orta Tunç Çağı, Geç Demir Çağı, Helenistik Dönem, Roma Dönemi, Geç Roma Dönemi ve Bizans Dönemi gibi çeşitli tarihsel dönemler tespit edilmiştir.
• Mimari Özellikler: Kalenin surları 4,5-5,5 metre yüksekliğe kadar korunmuş olup, toplam uzunluğunun 500 metreden fazla olduğu düşünülmektedir. Surlar, kiklopien ve yarı kiklopien duvar örgüsü ile inşa edilmiştir.