Alaçam, köklü tarihi ve kültürel zenginlikleriyle dikkat çeken bir yerleşim yeridir. Tarih boyunca farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan bu ilçe, antik dönemlerden günümüze kadar uzanan bir geçmişe sahiptir. Alaçam’ın tarihi, sadece yerel halk için değil, aynı zamanda tarihi ve kültürel araştırmalar yapanlar için de büyük bir öneme sahiptir. İlçenin tarihi, çeşitli dönemlerdeki siyasi ve sosyal değişimlerle şekillenmiş, her dönemde farklı bir kimlik kazanmıştır.

Alaçam'ın tarihi hakkında şunlar söylenebilir:

• Alaçam'ın tarihi, M.Ö. 5500 yıllarına (Orta Tunç Çağı) kadar dayanmaktadır.
• İlçeye bilinen ilk adı "Zelikus"u Miletliler vermiştir.
• M.Ö. 5. asırda orta Asya'dan gelen Miletliler, Alaçam'a "Zelikus" adını vermişlerdir.
• 1385 yılında İlhanlılar döneminde ilçe, "Alaçam" adını almıştır.
• Alaçam adının, kasabanın ortasından geçen Uluçay'ın kenarındaki "Uluçam" denilen büyük çam ağaçlarından geldiği söylenmektedir.
• Alaçam, Anadolu beylikleri döneminde Eratna Beyliği'nin devamı olan Kadı Burhanettin tarafından ele geçirilmiştir.
• 1398'de ise Osmanlı egemenliğine giren Alaçam, Anadolu Türk Birliği'nin bozulmasıyla 1402'de tekrar Candaroğulları'nın eline geçmiştir.
• Çelebi Mehmet'in Canik Bölgesi'ni ele geçirmesiyle Alaçam, Osmanlı'nın olmuş ve bu hakimiyet II. Murat döneminde sağlamlaşmıştır.
• Osmanlı'dan beri bir Türk kasabası olan Alaçam, 1 Eylül 1944 tarihinde Samsun'un sekizinci ilçesi olmuştur.